CZĘŚĆ 4
Helena nie dokończyła zdania, bo Ania nagle odsunęła się ode mnie i spojrzała na telefon w jej dłoni.
— Kto dzwonił? — zapytałem.
— Kierownik archiwum. W księgach meldunkowych znaleziono wpis, którego wcześniej nie sprawdzono. Paweł miał starszą siostrę. Nazywa się Marta. Żyje.
Poczułem, że metalowe pudełko ciąży mi w rękach bardziej niż pełna skrzynka drewna.
— Gdzie ona jest?
— W domu opieki pod Lwowem. Ale jest chora. Nie wiadomo, czy rozpoznaje ludzi.
Borys zatrzymał się przy furtce. Usłyszał każde słowo.
— Nie mieszajcie w to kolejnej osoby — rzucił. — Dziecko ma już dom.
— Właśnie dlatego chcemy wiedzieć, komu można ufać — odpowiedziała Helena.
Borys odszedł, ale nie wyglądał już jak człowiek, który przyszedł po zwycięstwo. Jego twarz była napięta, a ręka zaciskała się na pasku teczki.
Pani Zofia usiadła przy stole. Ania stała obok niej i trzymała mnie za dwa palce.
— Muszę wam powiedzieć całą prawdę — zaczęła Zofia. — Nie tylko to, co widziałam.
W warsztacie było słychać kapanie wody z rynny.
— Tej nocy Paweł wiedział, że Borys przyjdzie. Schował dokumenty w skrytce, a Ani dał klucz. Powiedział jej, żeby zaniosła go do człowieka z drewnianym ptakiem.
Spojrzałem na wyrzeźbioną figurkę leżącą na stole.
— Dlaczego do mnie?
— Bo pan był wtedy młody i robił pan zabawki dla dzieci z całej okolicy. Paweł znał pana. Powiedział, że jeśli jemu coś się stanie, pan nie odda Ani nikomu za pieniądze.
Przez chwilę nie mogłem oddychać.
Pamiętałem Pawła. Przychodził czasem po deski. Raz kupił ode mnie małego drewnianego ptaka dla córki. Nie wiedziałem, że to ten sam.
— Ale Ania trafiła do domu dziecka — powiedziałem.
Zofia spuściła wzrok.
— Uciekła z płonącego domu, ale znaleziono ją dopiero rano. Była w szoku. Klucz miała w kieszeni. Borys przekonał ludzi, że ojciec zginął przez własną nieostrożność. Potem próbował przejąć ziemię, bo w dokumentach nie było pełnego aktu własności.
— A pani milczała przez dwa lata.
— Tak.
— Dlaczego teraz pani mówi?
Zofia spojrzała na Anię.
— Bo zobaczyłam, że to dziecko znowu może stracić dom.
Następnego ranka pojechaliśmy z Heleną do domu opieki. Droga prowadziła przez mokre wzgórza, a Ania siedziała z tyłu i trzymała drewnianego ptaka na kolanach.
Marta leżała w małym pokoju przy końcu korytarza. Była drobna, siwowłosa i miała dłonie pokryte cienką, pergaminową skórą.
Kiedy zobaczyła Anię, długo nic nie mówiła.
Potem podniosła rękę.
— Paulinka? — wyszeptała.
Ania zamarła.
Helena wyjaśniła, że to córka Pawła. Marta zamknęła oczy, jakby ktoś otworzył przed nią drzwi do dawno spalonego domu.
— Paweł dał mi list — powiedziała. — Miałam go zachować, ale Borys zabrał mi wszystko.
— Jaki list? — spytałem.
Marta wskazała metalową kasetkę stojącą na szafce. W środku była koperta owinięta płótnem. Nie miała żadnego koloru, który zapamiętuje się na zawsze. Była po prostu przypalona przy brzegu i pachniała starym papierem.
W liście Paweł napisał, że jeśli zginie, Marta ma dopilnować, by Ania nie trafiła do Borysa. Napisał też, że ziemię chce przekazać córce, kiedy skończy osiemnaście lat. Pod spodem znajdował się jego podpis i podpis notariusza.
Ale list zawierał jeszcze jedno zdanie.
„Jeśli nie będzie przy mnie rodziny, niech wychowuje ją Grzegorz Matwiejewicz. On rozumie, że człowieka poznaje się po tym, co robi, kiedy nikt nie patrzy.”
Przeczytałem to dwa razy.
— Paweł wiedział o mnie więcej, niż ja wiedziałem o nim — powiedziałem.
Marta ścisnęła dłoń Ani.
— On nie chciał, żebyś została sama.
Ania patrzyła na mnie. Jej usta drżały.
— Tato — powiedziała wyraźniej.
Tym razem nie było wątpliwości.
Helena rozpłakała się po cichu. Ja odwróciłem głowę, bo nie chciałem, żeby Ania zobaczyła, jak bardzo trzęsą mi się ręce.
Wróciliśmy do wsi późnym popołudniem. Na placu przed sklepem czekał Borys. Nie miał już teczki. Za nim stało kilku mieszkańców, którzy wcześniej podpisali skargę przeciwko mnie.
— Zebraliśmy się, żeby porozmawiać — powiedział.
— Za późno na rozmowę — odparłem.
— Nie wiedziałem, że Paweł miał takie dokumenty.
— Wiedziałeś, że były.
Borys spojrzał na Anię.
— Chciałem tylko zdobyć ziemię. Tartak dałby pracę całej wsi.
— Spaliłeś dom dla pracy?
— Ogień miał tylko nastraszyć Pawła. Nie wiedziałem, że będzie w środku.
Wokół nas ktoś wciągnął gwałtownie powietrze.
Ania schowała się za moim ramieniem.
— A potem próbowałeś odebrać mi ją — powiedziałem.
— Gdyby dokumenty zniknęły, ziemia byłaby moja.
— I dlatego podpisałeś skargę, że jestem stary i niebezpieczny?
Borys spuścił wzrok.
— Bałem się, że wszystko wyjdzie.
To nie było usprawiedliwienie. Było jednak pierwszym zdaniem, w którym nie próbował udawać niewinnego.
Pani Helena przekazała dokumenty odpowiednim służbom. Borys musiał opuścić stanowisko sołtysa, a mieszkańcy, którzy podpisali skargę, przyszli do mnie później jeden po drugim. Nie wszyscy przeprosili. Niektórzy tylko stali przy płocie i patrzyli na dom, który nagle przestał być dla nich siedliskiem samotnego dziwaka.
Najtrudniejsza była rozmowa z Anią.
Usiedliśmy w jej pokoju przy lampie z zielonym abażurem. Na stole leżał drewniany ptak, a obok niego mosiężny klucz.
— Masz ciocię Martę — powiedziałem. — Możesz ją odwiedzać. Możesz też zostać tutaj. Nie musisz wybierać dziś.
Ania patrzyła na mnie długo.
— A ty?
— Ja będę tutaj.
— Zawsze?
Zawahałem się. Obietnice składane dzieciom powinny być większe niż strach, ale mniejsze niż kłamstwo.
— Tak długo, jak będziesz mnie potrzebowała.
Podeszła do stołu, wzięła drewnianego ptaka i włożyła go do mojego fartucha.
— To twój — powiedziała.
— Był twój.
— Teraz nasz.
Przytaknąłem.
Kilka dni później Marta przyjechała do naszego domu na krótki pobyt. Nie mogła chodzić po schodach, więc zbudowałem dla niej szeroki podjazd. Ania pomagała mi mierzyć deski i po raz pierwszy sama poprosiła o młotek.
— Ten będzie za ciężki — powiedziałem.
— Umiem.
— Wiem.
Z podwórza dobiegł głos pani Róży ze sklepu.
— Grzegorz! Potrzebujesz gwoździ?
— Potrzebuję.
— To przyniosę!
Przez lata nikt nie pytał mnie o nic poza naprawą płotu. Teraz ludzie przychodzili nie po to, żeby sprawdzić, czy dom nadal stoi, lecz żeby pomóc go utrzymać.
Nie ufałem im od razu. Ania też nie.
Ale zaufanie nie przyszło w jednym wielkim geście. Pojawiało się w drobnych rzeczach: w garnku zupy zostawionym na schodach, w zeszycie od matematyki przyniesionym przez sąsiadkę, w tym, że Zofia co niedzielę dzwoniła do Marty.
Borys nie dostał ziemi. Tartak nigdy nie powstał. Dokumenty Pawła uratowały działkę, ale nie zwróciły Ani rodziców i nie wymazały nocy pożaru. Za to dziewczynka przestała trzymać plecak przy łóżku, jakby każdej chwili spodziewała się ucieczki.
Pewnego ranka znalazłem ją w warsztacie. Stała przy starej szafie i przyglądała się pustej wnęce.
— Co robisz? — zapytałem.
— Chcę tu coś schować.
— Co?
Podała mi kartkę. Było na niej kilka nierównych słów. Napisała je sama.
„Dom Ani i Grzegorza. Nie zabierać.”
Przybiłem kartkę nad skrytką. Gwóźdź wszedł w drewno za pierwszym uderzeniem.
Ania wzięła do ręki mosiężny klucz i wsunęła go do zamka.
— Zamykamy? — spytała.
Spojrzałem na nią.
— Nie. Zostawiamy otwarte.
Położyła klucz na stole, obok drewnianego ptaka. Potem objęła mnie w pasie, a jej głos, jeszcze chropowaty i niepewny, zabrzmiał w warsztacie wyraźniej niż stukot młotka.
— Tato, zróbmy jeszcze jednego ptaka. Dla Marty.
Przegapiłeś początek?




